Ferîdüddîn Attâr — Mantıku't-Tayr
عطار » منطقالطیر » بیان وادی توحید » راز و نیاز لقمان سرخسی با پروردگار گفت لقمان سرخسی کای اله پیرم و سرگشته و گم کرده راه بنده ای کو پیر شد شادش کنند پس خطش بدهند و آزادش کنند من کنون در بندگیت ای پادشاه همچو برفی کرده ام موی سیاه بنده بس غم کشم شادیم بخش پیرگشتم خط آزادیم بخش هاتفی گفت ای حرم را خاص خاص هر که او از بندگی خواهد خلاص محو گردد عقل و تکلیفش به هم ترک گیر این هر دو و درنه قدم گفت الاهی پس ترا خواهم مدام عقل و تکلیفم نباید والسلام پس ز تکلیف وز عقل آمد برون پای کوبان دست می زد در جنون گفت اکنون من ندانم کیستم بنده باری نیستم پس چیستم بندگی شد محو آزادی نماند ذره ای در دل غم و شادی نماند بی صفت گشتم نگشتم بی صفت عارفم اما ندارم معرفت من ندانم تو منی یا من توی محو گشتم در تو و گم شد دوی عطار » منطقالطیر » بیان وادی توحید » حکایت عاشقی که در پی معشوق خود را در آب افکند از قضا افتاد معشوقی در آب عاشقش خود را درافکند از شتاب چون رسیدند آن دو تن با یک دگر این یکی پرسید از آن کای بی خبر گر من افتادم در آن آب روان از چه افکندی تو خود را در میان گفت من خود را در آب انداختم زانک خود را از تو می نشناختم روزگاری شد که تا شد بی شکی با تویی ی تو یکی ی من یکی تو منی یا من توم چند از دوی با توم من یا توم یا تو توی چون تو من باشی و من تو بر دوام هر دو تن باشیم یک تن والسلام تا توی برجاست در شرکست یافت چون دوی برخاست توحیدت بتافت تو درو گم گرد توحید این بود گم شدن کم کن تو تفرید این بود عطار » منطقالطیر » بیان وادی توحید » حکایت محمود و ایاز و حسن در روز عرض سپاه گفت روزی فرخ و مسعود بود روز عرض لشگر محمود بود شد به صحرا بی عدد پیل و سپاه بود بالایی بر آنجا رفت شاه شد بر او هم ایاز و هم حسن هر سه می کردند عرض انجمن بود روی عالم از پیل و سپاه همچو از مور و ملخ بگرفته راه چشم عالم آن چنان لشگر ندید بیش از آن لشگر کسی دیگر ندید پس زفان بگشاد شاه نامور با ایاز خاص خود گفت ای پسر هست چندین پیل و لشگر آن من من همه آن تو تو سلطان من گرچه گفت این لفظ شاه نامدار سخت فارغ بود ایاز و برقرار شاه را خدمت نکرد این جایگاه خود نگفت او کین مرا گفته ست شاه شد حسن آشفته وگفت ای غلام می کند شاهیت چندین احترام تو چنین استاده چون بی حرمتی پشت خم ندهی و نکنی خدمتی تو چرا حرمت نمی داری نگاه حق شناسی نبود این در پیش شاه چون ایاز القصه بشنود این خطاب گفت هست این را موافق دو جواب یک جواب آنست کین بی روی و راه گر کند خدمت به پیش پادشاه یا به خاک افتد به خواری پیش او یا سخن گوید بزاری پیش او بیشتر از شاه و کمتر آمدن جمله باشد در برابر آمدن من کیم تا سر بدین کار آورم در میان خود را پدیدار آورم بنده آن اوست و تشریف آن اوست من کیم فرمان همه فرمان اوست آنچ هر روزی شه پیروز کرد وین کرم کو با ایاز امروز کرد گر دو عالم خطبه ذاتش کنند می ندانم تا مکافاتش کنند من دریغ معرض کجا آیم پدید من که باشم یا چرا آیم پدید نی کنم خدمت نه در سر آیمش کیستم تا در برابر آیمش چون حسن بشنود این قول از ایاس گفت احسنت ای ایاز حق شناس خط بدادم من که در ایام شاه لایقی هر دم به صد انعام شاه پس حسن دیگر بگفتش کو جواب گفت نیست آن پیش تو گفتن صواب گر من و شه هر دو با هم بودمی این سخن را سخت محرم بودمی لیک تو چون محرم آن نیستی چون بگویم چون تو سلطان نیستی پس حسن را زود بفرستاد شاه شد حسن نیز از حساب آن سپاه چون در آن خلوت نه ما بود و نه من گر حسن مویی شود نبود حسن شاه گفتا خلوت آمد راز گوی آن جواب خاص با من باز گوی گفت هر گه از کمال لطف شاه می کند سوی من مسکین نگاه در فروغ پرتو آن یک نظر محو می گردد وجودم سر به سر از حیای آفتاب فر شاه پاک برمی خیزم آن ساعت ز راه چون نمی ماند ز من نام وجود چون به خدمت پیشت افتم در سجود گر تو می بینی کسی را آن زمان من نیم آن هست هم شاه جهان گر تو یک لطف و اگر صد می کنی از خداوندی تو با خود می کنی سایه ای کو گم شود در آفتاب زو کی آید خدمتی در هیچ باب هست ایازت سایه ای در کوی تو گم شده در آفتاب روی تو چون شد از خود بنده فانی او نماند هرچ خواهی کن تو دانی او نماند
عطار » منطقالطیر » بیان وادی حیرت » بیان وادی حیرت بعد ازین وادی حیرت آیدت کار دایم درد و حسرت آیدت هر نفس اینجا چو تیغی باشدت هر دمی اینجا دریغی باشدت آه باشد درد باشد سوز هم روز و شب باشد نه شب نه روز هم ازبن هر موی این کس نه به تیغ می چکد خون می نگارد ای دریغ آتشی باشد فسرده مرد این یا یخی بس سوخته از درد این مرد حیران چون رسد این جایگاه در تحیر مانده و گم کرده راه هرچ زد توحید بر جانش رقم جمله گم گردد از و گم نیز هم گر بدو گویند مستی یا نه ای نیستی گویی که هستی یا نه ای در میانی یا برونی از میان بر کناری یا نهانی یا عیان فانیی یا باقیی یا هر دوی یا نه هر دو توی یا نه توی گوید اصلا می ندانم چیز من وان ندانم هم ندانم نیز من عاشقم اما ندانم بر کیم نه مسلمانم نه کافر پس چیم لیکن از عشقم ندارم آگهی هم دلی پرعشق دارم هم تهی
عطار » منطقالطیر » بیان وادی حیرت » حکایت دختر پادشاه که بر غلامی شیفته شد و تحیر غلام پس از وصل در عالم بیخبری خسروی کافاق در فرمانش بود دختری چون ماه در ایوانش بود از نکویی بود آن رشک پری یوسف و چاه و زنخدان بر سری طره او صد دل مجروح داشت هر سرمویش رگی با روح داشت ماه رویش مثل فردوس آمده وانگه از ابروش در قوس آمده چون ز قوسش تیر پران آمدی قاب قوسینش ثنا خوان آمدی نرگس مستش ز مژگان خار را در ره افکندی بسی هشیار را روی آن عذر اوش خورشید چهر هفده عذرا برده از ماه سپهر در دو یاقوتش که جان را قوت بود دایما روح القدس مبهوت بود چون بخندیدی لبش آب حیات تشنه مردی وز لبش جستی زکات هرکه کردی در زنخدانش نگاه اوفتادی سرنگون در قعر چاه هرکه صید روی چون ماهش شدی بی رسن حالی فرو چاهش شدی آمدی القصه پیش پادشاه از پی خدمت غلامی همچو ماه چه غلامی آنک داد او از جمال مهر و مه راهم محاق و هم زوال در بسیط عالمش همتا نبود مثل او در حسن سر غوغا نبود صد هزاران خلق در بازار و کوی خیره ماندندی در آن خورشید روی کرد روزی از قضا دختر نگاه دید روی آن غلام پادشاه دل ز دستش رفت و در خون اوفتاد عقل او از پرده بیرون اوفتاد عقل رفت و عشق بر وی زور یافت جان شیرینش به تلخی شور یافت مدتی با خویشتن اندیشه کرد عاقبت هم بی قراری پیشه کرد می گداخت از شوق و می سوخت از فراق در گداز و سوز دل پر اشتیاق بود او را ده کنیزک مطربه در اغانی سخت عالی مرتبه جمله موسیقار زن بلبل سرای لحن داودی ایشان جان فزای حال خود در حال با ایشان بگفت ترک نام و ننگ و ترک جان بگفت هرکرا شد عشق جانان آشکار جان چنان جایی کجا آید بکار گفت اگر عشقم بگویم با غلام در غلط افتد که هم نبود تمام حشمتم را هم زیان دارد بسی کی غلامی را رسد چون من کسی ور نگویم قصه خود آشکار در پس پرده بمیرم زار زار صد کتاب صبر بر خود خوانده ام چون کنم بی صبرم و درمانده ام آن همی خواهم کزان سرو سهی بهره یابم او نیابد آگی گر چنین مقصود من حاصل شود کار جان من به کام دل شود چون خوش آواز آن شنودند این سخن جمله گفتندش که دل ناخوش مکن ما به شب پیش تو آریمش نهان آن چنان کو را خبر نبود از آن یک کنیزک شد نهان پیش غلام گفت حالی تا میش آورد و جام داروی بی هوشیش در می فکند لاجرم بی خویشیش در وی فکند چون بخورد آن می غلام از خویش شد کار آن زیبا کنیزک پیش شد روز تا شب آن غلام سیم بر بود مست و از دو عالم بی خبر چون شب آمد آن کنیزان آمدند پیش او افتان و خیزان آمدند پس نهادند آن زمان بر بسترش در نهان بردند پیش دخترش زود بر تخت زرش بنشاندند جوهرش بر فرق می افشاندند نیم شب چون نیم مستی آن غلام چشم چون نرگس گشاد از هم تمام دید قصری همچو فردوس آن نگار تخت زرین از کنارش تا کنار عنبرین دو شمع برافروختند همچو هیزم عود برهم سوختند برکشیده آن بتان یک سر سماع عقل جان را کرده جان تن را وداع بود آن شب می میان جمع در همچو خورشیدی به نور شمع در در میان آن همه خوشی و کام گم شده در چهره دختر غلام مانده بود او خیره نه عقل و نه جان نه درین عالم به معنی نه در آن سینه پر عشق و زفان لال آمده جان او از ذوق در حال آمده چشم بر رخساره دل دار داشت گوش بر آواز موسیقار داشت هم مشامش بوی عنبر یافته هم دهانش آتش تر یافته دخترش در حال جام می بداد نقل می را بوسه ای در پی بداد چشم او در چهره جانان بماند در رخ دختر همی حیران بماند چون نمی آمد زفانش کارگر اشک می بارید و می خارید سر هر زمان آن دختر همچون نگار اشک بر رویش فشاندی صد هزار گه لبش را بوسه دادی چون شکر گه نمک در بوسه کردی بی جگر گه پریشان کرد زلف سرکشش گاه گم شد در دو جادوی خوشش وان غلام مست پیش دل نواز مانده بد با خود نه بی خود چشم باز هم درین نظاره می بود آن غلام تا برآمد صبح از مشرق تمام چون برآمد صبح و باد صبح جست از خرابی شد غلام اینجا ز دست چون به خفت آنجا غلام سرفراز زود بردندش بجای خویش باز بعد از آن چون آن غلام سیم بر یافت آخر اندکی از خود خبر شور آورد و ندانستش چه بود بودنی چون بود از آن سوزش چه سود گرچه هیچ آبی نبودش بر جگر آب او بگذشت از بالای سر دست در زد جامه بر تن چاک کرد موی بر هم کند و سر بر خاک کرد قصه پرسیدند از آن شمع طراز گفت نتوانم نمود این قصه باز آنچ من دیدم عیان مست و خراب هیچ کس هرگز نبیند آن به خواب آنچ تنها بر من حیران گذشت بر کسی هرگز ندانم آن گذشت آنچ من دیدم نیارم گفت باز زین عجایب تر نبیند هیچ راز هر کسی گفتند آخر اندکی با خود آی و بازگو از صد یکی گفت من درمانده ام چون دیگری کان همه من دیده ام یا دیگری هیچ نشنیدم چو بشنیدم همه من ندیدم گرچه من دیدم همه غافلی گفتش که خوابی دیده ای کین چنین دیوانه و شوریده ای گفت من آگه نیم پنداریی تا که خوابم بود یا بیداریی من ندانم کان به مستی دیده ام یا به هشیاری صفت بشنیده ام زین عجب تر حال نبود در جهان حالتی نه آشکارا نه نهان نه توانم گفت و نه خاموش بود نه میان این و آن مدهوش بود نه زمانی محو می گردد ز جان نه از و یک ذره می یابم نشان دیده ام صاحب جمالی از کمال هیچ کس می نبودش در هیچ حال چیست پیش چهره او آفتاب ذره والله اعلم باالصواب چون نمی دانم چه گویم بیش ازین گرچه او را دیده ام من پیش ازین من چو او را دیده یا نادیده ایم در میان این و آن شوریده ام
عطار » منطقالطیر » بیان وادی حیرت » مادری که بر خاک دختر میگریست مادری بر خاک دختر می گریست راه بینی سوی آن زن بنگریست گفت این زن برد از مردان سبق زانک چون ما نیست و می داند به حق کز کدامین گم شده ماندست دور وز که افتادست زین سان نا صبور فرخ او چون حال می داند که چیست داند او تا بر که می باید گریست مشکل آمد قصه این غم زده روز و شب بنشسته ام ماتم زده نه مرا معلوم تا در درد کار بر که می گریم چو باران زار زار من نه آگاهم چنین گریان شده کز که دور افتاده ام حیران شده این زن از چون من هزاران گوی برد زانکه از گم گشته خود بوی برد من نبردم بوی و این حسرت مرا خون بریخت و کشت در حیرت مرا در چنین منزل که شد دل ناپدید بل که هم شد نیز منزل ناپدید ریسمان عقل را سر گم شدست خانه پندار را در گم شدست هرکه او آنجا رسد سرگم کند چار حد خویش را در گم کند گر کسی اینجا رهی دریافتی سر کل در یک نفس دریافتی عطار » منطقالطیر » بیان وادی حیرت » گفتار یک صوفی با مردی که کلیدش را گم کرده بود صوفیی می رفت آوازی شنید کان یکی می گفت گم کردم کلید که کلیدی یافتست این جایگاه زانک دربستست این بر خاک راه گر در من بسته ماند چون کنم غصه پیوسته ماند چون کنم صوفیش گفتاکه گفتت خسته باش در چو می دانی برو گو بسته باش بر در بسته چو بنشینی بسی هیچ شک نبود که بگشاید کسی کار تو سهل است و دشوار آن من کز تحیر می بسوزد جان من نیست کارم را نه پایی نه سری نه کلیدم بود هرگز نه دری کاش این صوفی بسی بشتافتی بسته یا بگشاده ای در یافتی نیست مردم را نصیبی جز خیال می نداند هیچ کس تا چیست حال هر که گوید چون کنم گو چون مکن تا کنون چون کرده ای اکنون مکن هر که او در وادی حیرت فتاد هر نفس در بی عدد حسرت فتاد حیرت و سرگشتگی تا کی برم پی چو گم کردند من چون پی برم می ندانم کاشکی می دانمی که اگر می دانمی حیرانمی مر مرا اینجا شکایت شکر شد کفر ایمان گشت و ایمان کفر شد عطار » منطقالطیر » بیان وادی حیرت » حکایت شیخ نصر آباد که پس از چهل حج طواف آتشگاه گبران میکرد شیخ نصرآباد را بگرفت درد کرد چل حج بر توکل اینت مرد بعد از آن موی سپید و تن نزار برهنه دیدش کسی با یک از ار دل دلش تابی و در جانش تفی بسته زناری و بگشاده کفی آمده نه از سر دعوی و لاف گرد آتش گاه گبری در طواف گفت گفتم ای بزرگ روزگار این چه کار تست آخر شرم دار کرده ای چندین حج و بس سروری حاصل آن جمله آمد کافری این چنین کار از سر خامی بود اهل دل را از تو بدنامی بود وین کدامین شیخ کرد این راه کیست می ندانی این که آتش گاه کیست شیخ گفتا کار من سخت اوفتاد آتشم در خانه و رخت اوفتاد شد ازین آتش مرا خرمن بباد داد کلی نام و ننگ من بباد گشته ای کالیو کار خویش من من ندانم حیله ای زین بیش من چون درآید این چنین آتش به جان کی گذارد نام و ننگم یک زمان تا گرفتار چنین کار آمدم ازکنشت و کعبه بی زار آمدم ذره ای گر حیرتت آید پدید همچو من صد حسرتت آید پدید
عطار » منطقالطیر » بیان وادی حیرت » نومریدی که پیر خود را به خواب دید نو مریدی بود دل چون آفتاب دید پیر خویش را یک شب به خواب گفت از حیرت دلم در خون نشست کار تو برگوی کانجا چون نشست در فراقت شمع دل افروختم تا تو رفتی من ز حیرت سوختم من ز حیرت گشتم اینجا رازجوی کار تو چونست آنجا بازگوی پیر گفتش مانده ام حیران و مست می گزم دایم به دندان پشت دست ما بسی در قعر این زندان و چاه از شما حیران تریم این جایگاه ذره ای از حیرت عقبی مرا بیش از صد کوه در دنیا مرا عطار » منطقالطیر » بیان وادی فقر » بیان وادی فقر بعد ازین وادی فقرست و فنا کی بود اینجا سخن گفتن روا عین وادی فراموشی بود لنگی و کری و بیهوشی بود صد هزاران سایه جاوید تو گم شده بینی ز یک خورشید تو بحرکلی چون بجنبش کرد رای نقشها بر بحر کی ماند بجای هر دو عالم نقش آن دریاست بس هرک گوید نیست این سوداست بس هرک در دریای کل گم بوده شد دایما گم بوده آسوده شد دل درین دریای پر آسودگی می نیابد هیچ جز گم بودگی گر ازین گم بودگی بازش دهند صنع بین گردد بسی رازش دهند سالکان پخته و مردان مرد چون فرو رفتند در میدان درد گم شدن اول قدم زین پس چه بود لاجرم دیگر قدم را کس نبود چون همه در گام اول گم شدند تو جمادی گیر اگر مردم شدند عود و هیزم چون به آتش در شوند هر دو بر یک جای خاکستر شوند این به صورت هر دو یکسان باشدت در صفت فرق فراوان باشدت گر پلیدی گم شود در بحر کل در صفات خود فروماند بذل لیک اگر پاکی درین دریا بود او چون نبود در میان زیبا بود نبود او و او بود چون باشد این از خیال عقل بیرون باشد این عطار » منطقالطیر » بیان وادی فقر » گفتار معشوق طوسی (محمد) با مریدش یک شبی معشوق طوس آن بحر راز با مریدی گفت دایم در گداز تا چو اندر عشق بگدازی تمام پس شوی از ضعف چون مویی مدام چون شود شخص تو چون مویی نزار جایگاهی سازدت در زلف یار هرک چون مویی شود در کوی او بی شک او مویی شود در موی او گر تو هستی راه بین و دیده ور موی در موی این چنین بین درنگر گر سر مویی بماند از خودیت هفت دوزخ سر برآید از بدیت
عطار » منطقالطیر » بیان وادی فقر » گفتار عاشقی که از بیم قیامت میگریست عاشقی روزی مگر خون می گریست زو کسی پرسید کین گریه زچیست گفت می گویند فردا کردگار چون کند تشریف رویت آشکار چل هزاران سال بدهد بردوام خاصگان قرب خود را بار عام یک زمان زانجا به خود آیند باز در نیاز افتند خو کرده به ناز زان همی گریم که با خویشم دهند یک نفس در دیده خویشم نهند چون کنم آن یک نفس با خویش من می توان کشتن ازین غم خویشتن تا که با خود بینیم بد بینیم با خدا باشم چو بی خود بینیم آن زمان کز خود رهایی باشدم بی خودی عین خدایی باشدم هرک او رفت از میان اینک فنا چون فنا گشت از فنا اینک بقا گر ترا هست ای دل زیر و زبر بر صراط و آتش سوزان گذر غم مخور کاتش ز روغن در چراغ دوده ای پیداکند چون پر زاغ چون بر آن آتش کند روغن گذر از وجود روغنی آید بدر گرچه ره پر آتش سوزان کند خویشتن را قالب قرآن کند گر تو می خواهی که تو اینجا رسی تو بدین منزل به هیچ و لا رسی خویش را اول ز خود بی خویش کن پس براقی از عدم درپیش کن جامه ای از نیستی در پوش تو کاسه ای پر از فنا کن نوش تو پس سر کم کاستی در برفکن طیلسان لم یکن بر سرفکن در رکاب محو کن مایی ز هیچ رخش ناچیزی بر آن جایی که هیچ برمیانی در کمی زیر و زبر بی میان بربند از لاشی کمر طمس کن جسم وز هم بگشای زود بعد از آن در چشم کش کحل نبود گم شو وزین هم به یک دم گم بباش پس از این قسم دوم هم گم بباش همچنین می رو بدین آسودگی تا رسی در عالم گم بودگی گر بود زین عالمت مویی اثر نیست زان عالم ترا مویی خبر عطار » منطقالطیر » بیان وادی فقر » حکایت پروانگان که از مطلوب خود خبر میخواستند یک شبی پروانگان جمع آمدند در مضیفی طالب شمع آمدند جمله می گفتند می باید یکی کو خبر آرد ز مطلوب اندکی شد یکی پروانه تا قصری ز دور در فضاء قصر یافت از شمع نور بازگشت و دفتر خود بازکرد وصف او بر قدر فهم آغاز کرد ناقدی کو داشت در جمع مهی گفت او را نیست از شمع آگهی شد یکی دیگر گذشت از نور در خویش را بر شمع زد از دور در پر زنان در پرتو مطلوب شد شمع غالب گشت و او مغلوب شد بازگشت او نیز و مشتی راز گفت از وصال شمع شرحی باز گفت ناقدش گفت این نشان نیست ای عزیز همچو آن یک کی نشان دادی تو نیز دیگری برخاست می شد مست مست پای کوبان بر سر آتش نشست دست درکش کرد با آتش به هم خویشتن گم کرد با او خوش به هم چون گرفت آتش ز سر تا پای او سرخ شد چون آتشی اعضای او ناقد ایشان چو دید او را ز دور شمع با خود کرده هم رنگش ز نور گفت این پروانه در کارست و بس کس چه داند این خبر دارست و بس آنک شد هم بی خبر هم بی اثر از میان جمله او دارد خبر تا نگردی بی خبر از جسم و جان کی خبر یابی ز جانان یک زمان هرکه از مویی نشانت باز داد صد خط اندر خون جانت باز داد نیست محرم نفس کس این جایگاه در نگنجد هیچ کس این جایگاه
عطار » منطقالطیر » بیان وادی فقر » گفتار مردی صوفی با کسی که او را قفا زد صوفیی می رفت چون بی حاصلی زد قفای محکمش سنگین دلی با دلی پر خون سر از پس کرد او گفت آنک از تو قفایی خورد او قرب سی سالست تا او مرد و رفت عالم هستی به پایان برد و رفت مرد گفتش ای همه دعوی نه کار مرده کی گوید سخن شرمی بدار تا که تو دم می زنی هم دم نه ای تا که مویی مانده محرم نه ای گر بود مویی اضافت در میان هست صد عالم مسافت در میان گر تو خواهی تا بدین منزل رسی تا که مویی مانده مشکل رسی هرچ داری آتشی را برفروز تا ازار پای بر آتش بسوز چون نماندت هیچ مندیش از کفن برهنه خود را به آتش در فکن چون تو و رخت تو خاکستر شود ذره پندار تو کمتر شود ور چو عیسی از تو یک سوزن بماند در رهت می دان که صد ره زن بماند گرچه عیسی رخت در کوی او فکند سوزنش هم بخیه بر روی او فکند چون حجاب آید وجود این جایگاه راست ناید ملک و مال و آب و جاه هرچ داری یک یک از خود بازکن پس به خود در خلوتی آغاز کن چون درونت جمع شد در بی خودی تو برون آیی ز نیکی و بدی چون نماندت نیک و بد عاشق شوی پس فنای عشق را لایق شوی
عطار » منطقالطیر » بیان وادی فقر » حکایت مفلسی که عاشق پسر پادشاه شد و بدین گناه او را محکوم به مرگ کردند پادشاهی ماه وش خورشید فر داشت چون یوسف یکی زیبا پسر کس به حسن او پسر هرگز نداشت هیچ خلق آن حشمت و آن عز نداشت خاک او بودند دلبندان همه بنده رویش خداوندان همه گر به شب از پرده پیدا آمدی آفتابی نو به صحرا آمدی روی او را وصف کردن روی نیست زانک مه از روی او یک موی نیست گر رسن کردی از آن زلف دو تاه صد هزاران دل فرو رفتی به چاه زلف عالم سوز آن شمع طراز کار کردی برهمه عالم دراز وصف شست زلف آن یوسف جمال هیچ نتوان گفت در پنجاه سال چشم چون نرگس اگر بر هم زدی آتش اندر جمله عالم زدی خنده او چون شکر کردی نثار صد هزاران گل شکفتی بی بهار از دهانش خود نشد معلوم هیچ زانک نتوان گفت از معدوم هیچ چون ز زیر پرده بیرون آمدی هر سر مویش به صد خون آمدی فتنه جان و جهان بود آن پسر هرچ گویم بیش از آن بود آن پسر چو برون راندی سوی میدان فرس برهنه بودیش تیغ از پیش و پس هرک سوی آن پسر کردی نگاه برگرفتندیش در ساعت ز راه بود درویشی گدایی بی خبر بی سر و بن شد ز عشق آن پسر قسم ازو جز عجز و آشفتن نداشت جانش می شد زهره گفتن نداشت چون بیافت آن درد را هم پشت او عشق و غم درجان و دل می کشت او روز و شب در کوی او بنشسته بود چشم از خلق جهان بربسته بود هیچ کس محرم نبودش در جهان همچنان می گشت با غم بی جنان روز و شب رویی چو زر اشکی چو سیم منتظر بنشسته بودی دل دو نیم زنده زان بودی گدای نا صبور کان پسر گه گاه بگذشتی ز دور شاه زاد از دور چون پیدا شدی جمله بازار پر غوغا شدی در جهان برخاستی صد رستخیز خلق یک سر آمدندی درگریز چاوشان از پیش و از پس می شدند هر زمان در خون صد کس می شدند بانگ بردا برد می رفتی به ماه قرب یک فرسنگ بگرفتی سپاه چون شنیدی بانگ چاوش آن گدا سر بگشتیش و در افتادی ز پا غشیش آوردی و در خون ماندی وز وجود خویش بیرون ماندی چشم بایستی در آن دم صد هزار تا برو بگریستی خون زار زار گاه چون نیلی شدی آن ناتوان گاه خون از زیر او گشتی روان گاه بفسردی ز آهش اشک او گاه اشکش سوختی از رشک او نیم کشته نیم مرده نیم جان وز تهی دستی نبودش نیم نان این چنین کس را چنین افتاده پست آن چنان شه زاده چون آید به دست نیم ذره سایه بود آن بی خبر خواست تا خورشید درگیرد ببر می شد آن شه زاده روزی با سپاه آن گدا یک نعره زد آن جایگاه زو برآمد نعره و بی خویش شد گفت جانم سوخت و عقل از پیش شد چند خواهم سوخت جان خویش ازین نیست صبر و طاقت من بیش ازین این سخن می گفت آن سرگشته مرد هر زمان بر سنگ می زد سر ز درد چون بگفت این گشت زایل هوش او پس روان شد خون ز چشم و گوش او چاوش شه زاده زو آگاه شد عزم غمزش کرد پیش شاه شد گفت بر شه زاده تو شهریار عشق آوردست رندی بی قرار شاه از غیرت چنان مدهوش شد کز تف دل مغز او پر جوش شد گفت برخیزید بردارش کشید پای بسته سر نگوسارش کشید در زمان رفتند خیل پادشا حلقه ای کردند گرد آن گدا پس بسوی دار کردندش کشان بر سر او گشت خلقی خون فشان نه ز دردش هیچ کس آگاه بود نه کسش آنجا شفاعت خواه بود چون به زیر دار آوردش وزیر ز آتش حسرت برآمد زو نفیر گفت مهلم ده ز بهر کردگار تا کنم یک سجده باری زیر دار مهل دادش آن وزیر خشم ناک تا نهاد او روی خود بر روی خاک پس میان سجده گفتا ای اله چون بخواهد کشت شاهم بی گناه پیش از آن کز جان برآیم بی خبر روزیم گردان جمال آن پسر تا ببینم روی او یک بار نیز جان کنم بر روی او ایثار نیز چون ببینم روی آن شه زاد خوش صد هزار جان توانم داد خوش پادشاها بنده حاجت خواه تست عاشقست و کشته این راه تست هستم از جان بنده این در هنوز گر شدم عاشق نیم کافر هنوز چون تو حاجت می بر آری صد هزار حاجت من کن روا کارم برآر چون بخواست این حاجت آن مظلوم راه تیر او آمد مگر بر جایگاه چون شنید آن راز او پنهان و زیر درد کردش دل ز درد آن فقیر رفت پیش پادشاه و می گریست حال آن دل داده برگفتش که چیست زاری او در مناجاتش بگفت در میان سجده حاجاتش بگفت شاه را دردی ازو در دل فتاد خوش شد و بر عفو کردن دل نهاد شاه حالی گفت آن شه زاده را سر مگردان آن ز پا افتاده را این زمان برخیز زیر دار شو پیش آن سرگشته خون خوار شو مستمند خویش را آواز ده بی دل تست او دل او بازده لطف کن با او که قهر تو کشید نوش خور با او که زهر تو چشید از رهش برگیر سوی گلشن آر چون بیایی با خودش پیش من آر رفت آن شه زاده یوسف جمال تا نشیند با گدایی در وصال رفت آن خورشید روی آتشین تا شود با ذره خلوت نشین رفت آن دریای پر گوهر خوشی تا کند با قطره دست اندرکشی از خوشی این جایگه بر سر زنید پای برکوبید دستی برزنید آخر آن شه زاده زیر دار شد چون قیامت فتنه بیدار شد آن گدا را در هلاک افتاده دید سرنگون بر روی خاک افتاده دید خاک از خون دو چشمش گل شده عالمی پر حسرتش حاصل شده محو گشته گم شده ناچیز هم زین بتر چه بود دگر آن نیز هم چون چنان دید آن به خون افتاده را آب در چشم آمد آن شه زاده را خواست تا پنهان کند اشک از سپاه بر نمی آمد مگر با اشک شاه اشک چون باران روان کرد آن زمان گشت حاصل صد جهان درد آن زمان هرک او در عشق صادق آمدست بر سرش معشوق عاشق آمدست گر به صدق عشق پیش آید ترا عاشقت معشوق خویش آید ترا عاقبت شه زاده خورشید فش از سر لطف آن گدا را خواند خوش آن گدا آواز او نشنیده بود لیک بسیاری ز دورش دیده بود چون گدا برداشت روی از خاک راه در برابر دید روی پادشاه آتش سوزنده با دریای آب گرچه می سوزد نیارد هیچ تاب بود آن درویش بی دل آتشی قربتش افتاد با دریا خوشی جان به لب آورد گفت ای شهریار چون چنینم می توانی کشت زار حاجت این لشگر گربز نبود این بگفت و گوییی هرگز نبود نعره ای زد جان ببخشید و بمرد همچو شمعی باز خندید و بمرد چون وصال دلبرش معلوم گشت فانی مطلق شد و معدوم گشت سالکان دانند در میدان درد تا فنای عشق با مردان چه کرد ای وجودت با عدم آمیخته لذت تو با عدم آمیخته تا نیاری مدتی زیر و زبر کی توانی یافت ز آسایش خبر دست بگشاده چو برقی جسته ای وز خلاشه پیش ورغی بسته ای این چه کارتست مردانه درآی عقل برهم سوز دیوانه درآی گر نخواهی کرد تو این کیمیا یک نفس باری بنظاره بیا چند اندیشی چو من بی خویش شو یک نفس در خویش پیش اندیش شو تا دمی آخر به درویشی رسی در کمال ذوق بی خویشی رسی من که نه من مانده ام نه غیر من برتر است از عقل شر و خیر من گم شدم در خویشتن یک بارگی چاره من نیست جز بیچارگی آفتاب فقر چون بر من بتافت هر دو عالم هم ز یک روزن بتافت من چو دیدم پرتو آن آفتاب من بماندم باز شد آبی به آب هرچ گاهی بردم و گه باختم جمله در آب سیاه انداختم محو گشتم گم شدم هیچم نماند سایه ماندم ذره پیچم نماند قطره بودم گم شدم در بحر راز می نیابم این زمان آن قطره باز گرچه گم گشتن نه کار هر کسیست در فنا گم گشتم و چون من بسیست کیست در عالم ز ماهی تا به ماه کو نخواهد گشت گم این جایگاه
عطار » منطقالطیر » بیان وادی فقر » سؤال پاکدینی از نوری دربارهٔ راه وصال پاک دینی کرد از نوری سؤال گفت ره چون خیزد از ما تا وصال گفت ما را هر دو دریا نار و نور می بباید رفت راه دور دور چون کنی این هفت دریا باز پس ماهیی جذبت کند در یک نفس ماهیی کز سینه چون دم برکشید اولین و آخرین را درکشید هست حوتی نه سرش پیدا نه پای درمیان بحر استغناش جای چون نهنگ آسا دو عالم درکشد خلق را کلی به یک دم درکشد
عطار » منطقالطیر » سیمرغ در پیشگاه سیمرغ » سیمرغ در پیشگاه سیمرغ زین سخن مرغان وادی سر به سر سرنگون گشتند در خون جگر جمله دانستند کین شیوه کمان نیست بر بازوی مشتی ناتوان زین سخن شد جان ایشان بی قرار هم در آن منزل بسی مردند زار وان همه مرغان همه آن جایگاه سر نهادند از سر حسرت به راه سالها رفتند در شیب و فراز صرف شد در راهشان عمری دراز آنچ ایشان را درین ره رخ نمود کی تواند شرح آن پاسخ نمود گر تو هم روزی فروآیی به راه عقبه آن ره کنی یک یک نگاه بازدانی آنچ ایشان کرده اند روشنت گردد که چون خون خورده اند آخر الامر از میان آن سپاه کم رهی ره برد تا آن پیش گاه زان همه مرغ اندکی آنجا رسید از هزاران کس یکی آنجا رسید باز بعضی غرقه دریا شدند باز بعضی محو و ناپیدا شدند باز بعضی بر سر کوه بلند تشنه جان دادند در گرم و گزند باز بعضی را ز تف آفتاب گشت پرها سوخته دلها کباب باز بعضی را پلنگ و شیر راه کرد در یک دم به رسوایی تباه باز بعضی نیز غایب ماندند در کف ذات المخالب ماندند باز بعضی در بیابان خشک لب تشنه در گرما بمردند از تعب باز بعضی ز آرزوی دانه ای خویش را کشتند چون دیوانه ای باز بعضی سخت رنجور آمدند باز پس ماندند و مهجور آمدند باز بعضی در عجایب های راه باز استادند هم بر جایگاه باز بعضی در تماشای طرب تن فرو دادند فارغ از طلب عاقبت از صد هزاران تا یکی بیش نرسیدند آنجا اندکی عالمی پر مرغ می بردند راه بیش نرسیدند سی آن جایگاه سی تن بی بال و پر رنجور و سست دل شکسته جان شده تن نادرست حضرتی دیدند بی وصف وصفت برتر از ادراک عقل و معرفت برق استغنا همی افروختی صد جهان در یک زمان می سوختی صد هزاران آفتاب معتبر صد هزاران ماه و انجم بیشتر جمع می دیدند حیران آمده همچو ذره پای کوبان آمده جمله گفتند ای عجب چون آفتاب ذره محوست پیش این حساب کی پدید آییم ما این جایگاه ای دریغا رنج برد ما را به راه دل به کل از خویشتن برداشتیم نیست زان دست این که ما پنداشتیم آن همه مرغان چو بی دل مانده اند همچو مرغ نیم بسمل مانده اند محو می بودند و گم ناچیز هم تا برآمد روزگاری نیز هم آخر از پیشان عالی درگهی چاوش عزت برآمد ناگهی دید سی مرغ خرف را مانده باز بال و پرنه جان شده در تن گداز پای تا سر در تحیر مانده نه تهی شان مانده نه پر مانده گفت هان ای قوم از شهر که اید در چنین منزل گه از بهر چه اید چیست ای بی حاصلان نام شما یا کجا بودست آرام شما یا شما را کس چه گوید در جهان با چه کارآیند مشتی ناتوان جمله گفتند آمدیم این جایگاه تا بود سیمرغ ما را پادشاه ما همه سرگشتگان درگهیم بی دلان و بی قراران رهیم مدتی شد تا درین راه آمدیم از هزاران سی به درگاه آمدیم بر امیدی آمدیم از راه دور تا بود ما را درین حضرت حضور کی پسندد رنج ما آن پادشاه آخر از لطفی کند در ما نگاه گفت آن چاوش کای سرگشتگان همچو در خون دل آغشتگان گر شما باشید و گرنه در جهان اوست مطلق پادشاه جاودان صد هزاران عالم پر از سپاه هست موری بر در این پادشاه از شما آخر چه خیزد جز زحیر بازپس گردید ای مشتی حقیر زان سخن هر یک چنان نومید شد کان زمان چون مرده جاوید شد جمله گفتند این معظم پادشاه گر دهد ما را به خواری سر به راه زو کسی را خواریی هرگز نبود ور بود زو خواریی از عز نبود
عطار » منطقالطیر » سیمرغ در پیشگاه سیمرغ » گفتهٔ مجنون که دشنام لیلی را بر آفرین همهٔ عالم ترجیح میداد گفت مجنون گر همه روی زمین هر زمان بر من کنندی آفرین من نخواهم آفرین هیچ کس مدح من دشنام لیلی باد و بس خوشتراز صد مدح یک دشنام او بهتر از ملک دو عالم نام او مذهب خود با توگفتم ای عزیز گر بود خواری چه خواهد بود نیز گفت برق عزت آید آشکار پس برآرد از همه جانها دمار چون بسوزد جان به صد زاری چه سود آنگهی از عزت و خواری چه سود بازگفتند آن گروه سوخته جان ما و آتش افروخته کی شود پروانه از آتش نفور زانک او را هست در آتش حضور گرچه ما را دست ندهد وصل یار سوختن ما را دهد دست اینت کار گر رسیدن سوی آن دلخواه نیست پاک پرسیدن جز اینجا راه نیست عطار » منطقالطیر » سیمرغ در پیشگاه سیمرغ » پاسخ پروانه به پرندگان که او را از سوختن منع میکردند جمله پرندگان روزگار قصه پروانه کردند آشکار جمله با پروانه گفتند ای ضعیف تا به کی در بازی این جان شریف چون نخواهد بود از شمعت وصال جان مده بر جهل تا کی زین محال زین سخن پروانه شد مست و خراب داد حالی آن سلیمان را جواب گفت اینم بس که من بی دل مدام گر درو نرسم درو برسم تمام چون همه در عشق او مرد آمدند پای تا سر غرقه درد آمدند گرچه استغنی برون ز اندازه بود لطف او را نیز رویی تازه بود حاجب لطف آمد و در برگشاد هر نفس صد پرده دیگر گشاد شد جهان بی او حجابی آشکار پس ز نور النور در پیوست کار جمله را در مسند قربت نشاند بر سریر عزت و هیبت نشاند رقعه بنهاد پیش آن همه گفت بر خوانید تا پایان همه رقعه آن قوم از راه مثال می شود معلوم این شوریده حال
عطار » منطقالطیر » سیمرغ در پیشگاه سیمرغ » حکایت خطی که برادران یوسف هنگام فروش او دادند یوسفی کانجم سپندش سوختند ده برادر چون ورا بفروختند مالک دعرش چو زیشان می خرید خط ایشان خواست کار زان می خرید خط ستد زان قوم هم بر جایگاه پس گرفت آن ده برادر را گواه چون عزیز مصر یوسف را خرید آن خط پر غدر با یوسف رسید عاقبت چون گشت یوسف پادشاه ده برادر آمدند آن جایگاه روی یوسف باز می نشناختند خویش را در پیش او انداختند خویشتن را چاره جان خواستند آب خود بردند تا نان خواستند یوسف صدیق گفت ای مردمان من خطی دارم به عبرانی زبان می نیارد خواند از خیلم کسی گر شما خوانید نان بخشم بسی جمله عبری خوان بدند واختیار شادمان گفتند شاها خط بیار کور دل باد آنک این حال از حضور قصه خود نشنود چند از غرور خط ایشان یوسف ایشان را بداد لرزه بر اندام ایشان برفتاد نه خطی زان خط توانستند خواند نه حدیثی نیز دانستند راند جمله از غم در تأسف ماندند مبتلای کار یوسف ماندند سست شد حالی زبان آن همه شد ز کار سخت جان آن همه گفت یوسف گوییی بی هش شدید وقت خط خواندن چرا خامش شدید جمله گفتندش که ما و تن زدن به ازین خط خواندن و گردن زدن چون نگه کردند آن سی مرغ زار در خط آن رقعه پر اعتبار هرچ ایشان کرده بودند آن همه بود کرده نقش تا پایان همه آن همه خود بود سخت این بود لیک کان اسیران چون نگه کردند نیک رفته بودند و طریقی ساخته یوسف خود را به چاه انداخته جان یوسف را به خواری سوخته وانگه او را بر سری بفروخته می ندانی تو گدای هیچ کس می فروشی یوسفی در هر نفس یوسفت چون پادشه خواهد شدن پیشوای پیشگه خواهد شدن تو به آخر هم گدا هم گرسنه سوی او خواهی شدن هم برهنه چون از و کار تو بر خواهد فروخت از چه او را رایگان باید فروخت جان آن مرغان ز تشویر و حیا شد حیای محض و جان شد توتیا چون شدند از کل کل پاک آن همه یافتند از نور حضرت جان همه باز از سر بنده نو جان شدند باز از نوعی دگر حیران شدند کرده و ناکرده دیرینه شان پاک گشت و محو گشت از سینه شان آفتاب قربت از پیشان بتافت جمله را از پرتو آن جان بتافت هم ز عکس روی سیمرغ جهان چهره سیمرغ دیدند از جهان چون نگه کردند آن سی مرغ زود بی شک این سی مرغ آن سیمرغ بود در تحیر جمله سرگردان شدند باز از نوعی دگر حیران شدند خویش را دیدند سیمرغ تمام بود خود سیمرغ سی مرغ مدام چون سوی سیمرغ کردندی نگاه بود این سیمرغ این کین جایگاه ور بسوی خویش کردندی نظر بود این سیمرغ ایشان آن دگر ور نظر در هر دو کردندی بهم هر دو یک سیمرغ بودی بیش و کم بود این یک آن و آن یک بود این در همه عالم کسی نشنود این آن همه غرق تحیر ماندند بی تفکر وز تفکر ماندند چون ندانستند هیچ از هیچ حال بی زفان کردند از آن حضرت سؤال کشف این سر قوی در خواستند حل مایی و توی درخواستند بی زفان آمد از آن حضرت خطاب کاینه ست این حضرت چون آفتاب هر که آید خویشتن بیند درو جان و تن هم جان و تن بیند درو چون شما سی مرغ اینجا آمدید سی درین آیینه پیدا آمدید گر چل و پنجاه مرغ آیید باز پرده ای از خویش بگشایید باز گرچه بسیاری به سر گردیده اید خویش را بینید و خود را دیده اید هیچ کس را دیده بر ما کی رسد چشم موری بر ثریا کی رسد دیده ای موری که سندان برگرفت پشه پیلی به دندان برگرفت هرچ دانستی چو دیدی آن نبود و آنچ گفتی و شنیدی آن نبود این همه وادی که از پس کرده اید وین همه مردی که هر کس کرده اید جمله در افعال مایی رفته اید وادی ذات صفت را خفته اید چون شما سی مرغ حیران مانده اید بی دل و بی صبر و بی جان مانده اید ما به سیمرغی بسی اولیتریم زانک سیمرغ حقیقی گوهریم محو ما گردید در صد عز و ناز تا به ما در خویش را یابید باز محو او گشتند آخر بر دوام سایه در خورشید گم شد والسلام تا که می رفتند و می گفت این سخن چون رسیدند و نه سر ماند و نه بن لاجرم اینجا سخن کوتاه شد ره رو و رهبر نماند و راه شد
عطار » منطقالطیر » سیمرغ در پیشگاه سیمرغ » سخن عاشقی که بر خاکستر حلاج نشست گفت چون در آتش افروخته گشت آن حلاج کلی سوخته عاشقی آمد مگر چوبی بدست بر سر آن طشت خاکستر نشست پس زفان بگشاد هم چون آتشی باز می شورید خاکستر خوشی وانگهی می گفت برگویید راست کانک خوش می زد انا الحق او کجاست آنچ گفتی آنچ بشنیدی همه وانچ دانستی و می دیدی همه آن همه جز اول افسانه نیست محو شو چون جایت این ویرانه نیست اصل باید اصل مستغنی و پاک گر بود فرع و اگر نبود چه باک هست خورشید حقیقی بر دوام گو نه ذره ماند نه سایه والسلام چون برآمد صد هزاران قرن بیش قرنهای بی زمان نه پس نه پیش بعد از آن مرغان فانی را بناز بی فنای کل به خود دادند باز چون همه بی خویش و با خویش آمدند در بقا بعد از فنا پیش آمدند نیست هرگز گر نوست و گر کهن زان فنا و زان بقا کس را سخن هم چنان کو دور دورست از نظر شرح این دورست از شرح و خبر لیکن از راه مثال اصحابنا شرح جستند از بقا بعد الفنا آن کجا اینجا توان پرداختن نو کتابی باید آن را ساختن زانک اسرار البقا بعد الفنا آن شناسد کو بود آنرا سزا تا تو هستی در وجود و در عدم کی توانی زد درین منزل قدم چون نه این ماند نه آن در ره ترا خواب چون می آید ای ابله ترا در نگر تا اول و آخر چه بود گر به آخر دانی این آخر چه سود نطفه پرورده در صد عز و ناز تا شده هم عاقل و هم کار ساز کرده او را واقف اسرار خویش داده او را معرفت در کار خویش بعد از آنش محو کرده محو کل زان همه عزت درافکنده بذل باز گردانیده او را خاک راه باز کرده فانی او را چندگاه پس میان این فنا صد گونه راز گفته بی او لیک با او گفته باز بعد از آن او را بقایی داده کل عین عزت کرده بر وی عین ذل تو چه دانی تا چه داری پیش تو با خود آی آخر فرواندیش تو تا نگردد جان تو مردود شاه کی شوی مقبول شاه آن جایگاه تا نیابی در فنا کم کاستی در بقا هرگز نبینی راستی اول اندازد بخواری در رهت باز برگیرد به عزت ناگهت نیست شو تا هستیت از پی رسد تا تو هستی هست در تو کی رسد تا نگردی محو خواری فنا کی رسد اثبات از عز بقا
عطار » منطقالطیر » سیمرغ در پیشگاه سیمرغ » . پادشاهی بود عالم زان او هفت کشور جمله در فرمان او بود در فرماندهی اسکندری قاف تا قاف جهانش لشگری جاه او دو رخ نهاده ماه را مه دو رخ بر خاک ره آن جاه را داشت آن خسرو یکی عالی وزیر در بزرگی خرده دان و خرده گیر یک پسر داشت آن وزیر پر هنر حسن عالم وقف رویش سر به سر کس به زیبایی او هرگز ندید هیچ زیبا نیز چندان عز ندید از نکو رویی که بود آن دلفروز هیچ نتوانست بیرون شد به روز گر به روز آن ماه پیدا آمدی صد قیامت آشکارا آمدی برنخیزد در جهان خرمی تا ابد محبوب تر زو آدمی چهره ای داشت آن پسر چون آفتاب طره ای هم رنگ و بوی مشک ناب سایه بان آفتابش مشک بود آب حیوان بی لبش لب خشک بود در میان آفتاب دلستانش بود هم چون ذره شکل دهانش ذره او فتنه مردم شده در درونش صد ستاره گم شده چون ستاره ره نماید در جهان سی درون ذره ای چون شد نهان زلف او بر پشتی او سرفراز در سرافرازی به پشت افتاده باز هر شکن در طره آن سیم تن صد جهان جان را به یک دم صد شکن زلف او بر رخ بسی منسوبه داشت در سر هر موی صد اعجوبه داشت بود بر شکل کمانش ابرویی خود کجا بد آن کمان را بازویی نرگس افسون گرش در دلبری کرده از هر مژه ای صد ساحری لعل او سرچشمه آب حیات چون شکر شیرین و سرسبز از نبات خط سبزش سرخ رویی جمال طوطی سرچشمه حد کمال گفتن از دندان او بی خرد گیست کان گهر از عزت خود برد گیست مشک خالش نقطه جیم جمال ماضی و مستقبل از وی کرده حال شرح زیبایی آن زیبا پسر از وجود او نمی آمد به سر شاه از و القصه مست مست شد و ز بلای عشق او از دست شد گرچه شاهی سخت عالی قدر بود چون هلالی از غم آن بدر بود شد چنان مستغرق عشق پسر کز وجود خود نمی آمد بدر گر نبودی لحظه ای در پیش او جوی خون راندی دل بی خویش او نه قرارش بود بی او یک نفس نه زمانی صبر بودش زین هوس روز و شب بی او نیاسودی دمی مونس او بودش به روز و شب همی تا شبش بنشاندی روز دراز راز می گفتی بدان مه چهره باز چون شب تاریک گشتی آشکار شاه را نه خواب بودی نه قرار وان پسر در خواب رفتی پیش شاه شاه می کردی به روی او نگاه در فروغ و نور شمع دلستان جمله شب خفته می بودی ستان شه در آن مه روی می نگریستی هر شبی صد گونه خون بگریستی گاه گل بر روی او افشاندی گاه گرد از موی او افشاندی گه ز درد عشق چون باران ز میغ بر رخ او اشک راندی بی دریغ گاه با آن ماه جشنی ساختی گاه بر رویش قدح پرداختی یک نفس از پیش خود نگذاشتش تا که بودی لازم خود داشتش کی توانست آن پسر دایم نشست لیک بود از بیم خسرو پای بست گر برفتی یک دم از پیرامنش شه ز غیرت سرفکندی از تنش خواستی هم مادر او هم پدر تا دمی بینند روی آن پسر لیکشان زهره نبود از بیم شاه تا برین قصه برآمد دیرگاه بود در همسایگی شهریار دختری خورشید رخ همچون نگار آن پسر شد عاشق دیدار او همچو آتش گرم شد در کار او کی شبی با او نشستی سازکرد مجلسی چون روی خویش آغازکرد از نهان بی شاه با او درنشست بود آن شب از قضا آن شاه مست نیم شب چون نیم مستی پادشاه دشنه ای در کف بجست از خوابگاه آن پسر را جست هیچش می نیافت عاقبت آنجا که بود آنجا شتافت دختری با آن پسر بنشسته دید هر دو را در هم دلی پیوسته دید چون بدید آن حال شاه نامور آتش غیرت فتادش در جگر مست و عشق و آنگهی سلطان سری چون بود معشوق او با دیگری شاه با خود گفت بر چون من شهی چون گزیدی دیگری اینت ابلهی آنچ من کردم بجای تو بسی هیچ کس هرگز نکرد آن با کسی در مکافات من آخر این کنی رو بکن الحق که شیرین می کنی هم کلید گنجها در دست تو هم سر افرازان عالم پست تو هم مرا هم راز و هم همدم مدام هم مرا هم درد و هم محرم مدام در نشینی با گدایی در نهان از تو پردازم همین ساعت مکان این بگفت و امر کرد آن شهریار تا ببستند آن پسر را استوار سیم خام او میان خاک راه کرد همچون نیل خام از چوب شاه بعد از آن شد گفت تا دارش زدند در میان صفه بارش زدند گفت اول پوست از وی درکشید سرنگون آنگه به دارش برکشید تا کسی کو گشت اهل پادشاه تا هم آخر او به کس نکند نگاه در ربودند آن پسر را زار و خوار تا در آویزند سر مستش ز دار شد وزیر آگاه از حال پسر خاک بر سر گفت ای جان پدر این چه خذلان بود کامد در رهت چه قضا بود این که دشمن شد شهت بود آنجا دو غلام پادشاه عزم کرده تا کنند او را تباه آن وزیر آمد دلی پر درد و داغ هر یکی را داد دری شب چراغ گفت امشب هست مست این پادشاه وین پسر را نیست چندینی گناه چون شود هشیار شاه نامدار هم پشیمان گردد وهم بی قرار هرک او را کشته باشد بی شکی شاه از صد زنده نگذارد یکی آن غلامان جمله گفتند این نفس گر بیاید شه نبیند هیچ کس درزمان از ما بریزد جوی خون پس کند بردار ما را سرنگون خونیی آورد از زندان وزیر بازکردش پوست از تن همچوسیر سرنگوسارش زدار آونگ کرد خاک از خونش گل گل رنگ کرد وآن پسر را کرد درپرده نهان تا چه زاید از پس پرده جهان شاه چون هشیار شد روزی دگر همچنان می سوخت از خشمش جگر آن غلامانرا بخواند آن پادشا گفت با آن سگ چه کردید از جفا جمله گفتندش که کردیم استوار درمیان صفه بارش بدار پوستش کردیم سرتاسر برون بر سردارست اکنون سرنگون شاه چون بشنود آن پاسخ تمام شاد گشت از پاسخ آن دو غلام هر یکی را داد فاخر خلعتی یافت هریک منصبی ورفعتی شاه گفتا همچنان تا دیرگاه خوار بگذارید بردارش تباه تا زکار این پلید نابکار عبرتی گیرند خلق روزگار چون شنود این قصه خلق شهر او جمله را دل درد کرد از بهر او درنظاره آمدند آنجا بسی باز می نشناختندش هر کسی گوشتی دیدند خلقان غرق خون پوست از وی درکشیده سرنگون آن که و مه هرک دیدش آن چنان همچو باران خون گرستی در نهان روز تا شب ماتم آن ماه بود شهر پردرد و دریغ و آه بود بعد روزی چند بی دلدار خویش شه پشیمان گشت از کردار خویش خشم او کم گشت عشقش زور کرد عشق شاه شیردل را مور کرد پادشاهی با چنان یوسف وشی روز و شب بنشسته در خلوت خوشی بوده دایم از شراب وصل مست در خمار وصل چون داند نشست عاقبت طاقت نماندش یک نفس کار او پیوسته زاری بود و بس جان او می سوخت از درد فراق گشت بی صبر و قرار از اشتیاق در پشیمانی فروشد پادشاه دیده پر خون کرد و سر بر خاک راه جامه نیلی کرد و در برخود ببست در میان خون و خاکستر نشست نه طعامی خورد از آن پس نه شراب در رمید از چشم خون افشانش خواب چون در آمد شب برون شد شهریار کرد از اغیار خالی زیر دار رفت تنها زیر دار آن پسر یاد می آورد کار آن پسر چون ز یک یک کار او یاد آمدیش ازبن هر موی فریاد آمدیش بر دل او درد بی اندازه شد هر زمانش ماتم نو تازه شد بر سر آن کشته می نالید زار خون او در روی می مالید زار خویش را در خاک می افکند او پشت دست از دست برمی کند او گر شمار اشک او کردی کسی بیشتر بودی زصد باران بسی جمله شب بود تنها تا بروز همچو شمعی در میان اشک و سوز چون نسیم صبح گشتی آشکار با وثاق خویش رفتی شهریار درمیان خاک وخاکستر شدی درمصیبت هر زمان با سرشدی چون برآمد چل شبان روزتمام همچو مویی شد شه عالی مقام در فرو بست وبزیر دار او گشت درتیمار او بیمار او کس نداشت آن زهره درچل روزوشب تا گشاید درسخن با شاه لب از پس چل شب نه نان خورد و نه آب آن پسر را دید یک ساعت بخواب روی همچون ماه اودراشک غرق ازقدم در خون نشسته تا بفرق شاه گفتش ای لطیف جان فزای ازچه غرق خون شدی سرتابپای گفت در خون ز آشنایی توم وین چنین از بی وفایی توم بازکردی پوست از من بی گناه این وفاداری بود ای پادشاه یار با یارخود آخر این کند کافرم گر هیچ کافر این کند من چه کردم تا تو بردارم کنی سربری وسرنگوسارم کنی روی اکنون می بگردانم ز تو تا قیامت داد بستانم ز تو چون شود دیوان دادارآشکار داد من بستاند از تو کردگار شاه چون بشنود از آن مه این جواب درزمان درجست دل پر خون زخواب شور غالب گشت برجان ودلش هرزمانی سخت تر شدمشکلش گشت بس دیوانه وازدست شد ضعف درپیوست وغم پیوست شد خانه دیوانگی دربازکرد نوحه بس زار زار آغاز کرد گفت ای جان ودلم بی حاصلم چون شود از تشویر تو جان ودلم ای بسی سر گشته من آمده پس بزاری کشته من آمده همچو من گوهر شکست خود که کرد اینچ من کردم بدست خود که کرد می سزد گر من به خون آغشته ام تا چرا معشوق خود را کشته ام درنگر آخر کجایی ای پسر خط مکش در آشنایی ای پسر تو مکن بد گرچه من بد کرده ام زانک این بد جمله با خود کرده ام من چنین حیران و غمناک از توم خاک بر سر بر سر خاک از توام از کجا جویم ترا ای جان من رحمتی کن بر دل حیران من گر جفا دیدی تو از من بی وفا تو وفاداری مکن با من جفا از تنت گر ریختم خون بی خبر خون جانم چند ریزی ای پسر مست بودم کین خطا بر من برفت خود چه بود این کز قضا بر من برفت گر تو پیش از من برفتی ناگهان بی تو من کی زنده مانم در جهان بی تو چون یکدم سر خویشم نماند زندگانی یک دو دم بیشم نماند جان به لب آورد بی تو شهریار تا کند در خون بهای تو نثار می نترسم من ز مرگ خویشتن لیک ترسم از جفای خویش من گر شود جاوید جانم عذر خواه هم نیارد خواست عذر این گناه کاشکی حلقم ببریدی به تیغ وز دلم گم گشتی این درد و دریغ خالقا جانم درین حیرت بسوخت پای تا فرق من از حسرت بسوخت من ندارم طاقت و تاب فراق چند سوزد جان من در اشتیاق جان من بستان به فضل ای دادگر زانک من طاقت نمی دارم دگر همچنین می گفت تا خاموش شد در میان خامشی بیهوش شد عاقبت پیک عنایت در رسید شکر ما بعد شکایت در رسید چون ز حد بگذشت درد پادشاه بود پنهان آن وزیر آن جایگاه شد بیاراست آن پسر را در نهان پس فرستادش بر شاه جهان آمد از پرده برون چون مه ز میغ پیش خسرو رفت با کرباس و تیغ در زمین افتاد پیش شهریار همچو باران اشک می بارید زار چون بدید آن ماه را شاه جهان می ندانم تا چه گویم این زمان شاه در خاک و پسر در خون فتاد کس چه داند کین عجایب چون فتاد هرچ گویم بعد ازین ناگفتنیست در چو در قعرست هم ناسفتنیست شاه چون یافت از فراق او خلاص هر دو خوش رفتند در ایوان خاص بعد ازین کس واقف اسرار نیست زانک اینجا موضع اغیار نیست آنچ آن یک گفت آن دیگر شنود کور دید آن حال گوش کر شنود من کیم آنرا که شرح آن دهم ور دهم آن شرح خط برجان دهم نارسیده چون دهم آن شرح من تن زنم چون مانده ام در طرح من گر اجازت باشد از پیشان مرا زود فرمایند شرح آن مرا چون سر یک موی نیست این جایگاه جز خموشی روی نیست این جایگاه نیست ممکن آنک یابد یک زمان جز خموشی گوهری تیغ زفان گرچه سوسن ده زفان بیش آمدست عاشق خاموشی خویش آمدست این زمان باری سخن کردم تمام کار باید چند گویم والسلام
عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » فی وصف حاله کردی ای اعطار بر عالم نثار نافه اسرار هر دم صد هزار از تو پر عطرست آفاق جهان وز تو در شورند عشاق جهان گه دم عشق علی الاخلاق زن گه نوای پرده عشاق زن شعر تو عشاق را سرمایه داد عاشقان را دایم این سرمایه داد ختم شد بر تو چو بر خورشید نور منطق الطیر و مقامات طیور از سر دردی بدین میدان درآی جان سپر زار و بدین دیوان درآی در چنین میدان که شد جان ناپدید بل که شد هم نیز میدان ناپدید گر نیایی از سر دردی درو روی ننماید ترا گردی درو در ازل درد تو چون شد گام زن گر زنی گامی همه بر کام زن تا نگردد نامرادی قوت تو کی شود زنده دل مبهوت تو درد حاصل کن که درمان درد تست در دو عالم داروی جان درد تست در کتاب من مکن ای مرد راه از سر شعر و سر کبری نگاه از سر دردی نگه کن دفترم تا ز صد یک درد داری باورم گوی دولت آن برد تا پیشگاه کز سر دردی کند این را نگاه در گذر از زاهدی و سادگی درد باید درد و کارافتادگی هرکرا دردیست درمانش مباد هرک درمان خواهد او جانش مباد مرد باید تشنه و بی خورد و خواب تشنه ای کو تا ابد نرسد به آب هرک زین شیوه سخن دردی نیافت از طریق عاشقان گردی نیافت هرک این را خواند مرد کار شد وانک این دریافت برخوردار شد اهل صورت غرق گفتار من اند اهل معنی مرد اسرار من اند این کتاب آرایش است ایام را خاص را داده نصیب و عام را گر چو یخ افسرده ای دید این کتاب خوش برون آمد جوابش از حجاب نظم من خاصیتی دارد عجیب زانک هر دم بیشتر بخشد نصیب گر بسی خواندن میسر آیدت بی شکی هر بار خوشتر آیدت زین عروس خانگی در خدر ناز جز به تدریجی نیفتد پرده باز تا قیامت نیز چون من بی خودی در سخن ننهد قلم بر کاغذی هستم از بحر حقیقت درفشان ختم شد بر من سخن اینک نشان گر ثنای خویشتن گویم بسی کی پسندد آن ثنا از من کسی لیک خود منصف شناسد قدر من زانک پنهان نیست نور بدر من حال خود سر بسته گفتم اندکی خود سخن دان داد بدهد بی شکی آنچ من بر فرق خلق افشانده ام گر نمانم تا قیامت مانده ام در زفان خلق تا روز شمار یاد گردم بس بود این یادگار گر بریزد از هم این نه دایره کم نگردد نقطه زین تذکره گر کسی را ره نماید این کتاب پس براندازد ز پیش او حجاب چون به آسایش رسد زین یادگار در دعا گوینده را گو یاد دار گل فشانی کرده ام زین بوستان یاد داریدم به خود ای دوستان هر یکی خود را در آن نوعی که بود کرد لختی جلوه و بگذشت زود لاجرم من نیز همچون رفتگان جلوه دادم مرغ جان بر خفتگان زین سخن گر خفته ای عمری دراز یک نفس بیدار دل گردد به راز بی شکی دایم برآید کار من منقطع گردد غم و تیمار من بس که خود را چون چراغی سوختم تا جهانی را چو شمع افروختم همچو مشکاتی شد از دودم دماغ شمع خلدی تا که از دود چراغ روز خوردم رفت شب خوابم نماند زآتش دل بر جگر آبم نماند با دلم گفتم که ای بسیار گوی چند گویی تن زن و اسرار جوی گفت غرق آتشم عیبم مکن می بسوزم گر نمی گویم سخن بحر جانم می زند صد گونه جوش چون توانم بود یک ساعت خموش بر کسی فخری نمی آرم بدین خویش را مشغول می دارم بدین گرچه از دل نیست خالی درد این چند گویم چون نیم من مرد این این همه افسانه ی بیهودگیست کار مردان از منی پالودگیست دل که او مشغول این بیهوده شد زوچه آید چون سخن فرسوده شد می بباید ترک جان نهمار کرد زین همه بیهوده استغفار کرد چند خواهی بحر جان در جوش بود جان فشاندن باید و خاموش بود
عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » گفتهٔ دانای دین هنگام نزع چون به نزغ افتاد آن دانای دین گفت اگر دانستمی من پیش ازین کین شنو بر گفت چون دارد شرف در سخن کی کردمی عمری تلف گر سخن از نیکوی چون زر بود آن سخن ناگفته نیکوتر بود کار آمد حصه مردان مرد حصه ما گفت آمد اینت درد گر چو مردان درد دین بودی ترا آنچ می گویم یقین بودی ترا ز آشنای خود دلت بیگانه ایست هرچ می گویم ترا افسانه ایست تو بخسب از ناز همچون سرکشی تا منت افسانه می گویم خوشی خوش خوشت عطار اگر افسانه گفت خواب خوشتر آیدت تو خوش بخفت بس که ما در ریگ رو غم ریختیم بس گهر کز حلق خوک آویختیم بس که ما این خوان فرو آراستیم بس کزین خوان گرسنه برخاستیم بس که گفتم نفس را فرمان نبرد بس که دارو کردش و درمان نبرد چون نخواهد آمد از من هیچ کار شستم از خود دست و رفتم برکنار جذبه حق باید ازیشان کرد خواست کین به دست من نخواهد گشت راست نفس هر لحظه چو فربه تر شود نیست روی آنک ازین بهتر شود هیچ نشنود او کزان فربه نشد این همه بشنود یک دم به نشد تا بمیرم من به صد زاری زار او نگیرد پند یا رب زینهار عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » پند ارسطاطالیس بر اسکندر هنگام مردن او چون بمرد اسکندر اندر راه دین ارسطاطالیس گفت ای شاه دین تا که بودی پند می دادی مدام خلق را این پند امروزین تمام پند گیر ای دل که گرداب بلاست زنده دل شو زانک مرگت در قفاست من زفان و نطق مرغان سر به سر با تو گفتم فهم کن ای بی خبر در میان عاشقان مرغان درند کز قفس پیش از اجل برمی پرند جمله را شرح و بیانی دیگرست زانک مرغان را زفانی دیگرست پیش سیمرغ آن کسی اکسیر ساخت کو زفان این همه مرغان شناخت کی شناسی دولت روحانیان در میان حکمت یونانیان تااز آن حکمت نگردی فرد تو کی شوی در حکمت دین مرد تو هرک نام آن برد در راه عشق نیست در دیوان دین آگاه عشق کاف کفر اینجا به حق المعرفه دوستر دارم ز فای فلسفه زانک اگر پرده شود از کفر باز تو توانی کرد از کفر احتراز لیک آن علم لزج چون ره زند بیشتر بر مردم آگه زند گر از آن حکمت دلی افروختی کی چنان فاروق برهم سوختی شمع دین چون حکمت یونان بسوخت شمع دل زان علم بر نتوان فروخت حکمت یثرب بست ای مرد دین خاک بر یونان فشان در درد دین تا به کی گویی تو ای عطار حرف نیستی تو مرد این کار شگرف از وجود خویش بیرون آی پاک خاک شو از نیستی بر روی خاک تا تو هستی پای مال هر خسی نیست گشتی تاج فرق هر کسی تو فنا شو تا همه مرغان راه ره دهندت در بقا در پیشگاه گفته تو رهبر تو بس بود کین سخن پیر ره هرکس بود گر نیم مرغان ره را هیچ کس ذکر ایشان کرده ام اینم نه بس آخرم زان کاروان گردی رسید قسم من زان رفتگان دردی رسید
عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » صوفی که از مردان حق سخن میگفت و خطاب پیری به او صوفیی را گفت آن پیر کهن چند از مردان حق گویی سخن گفت خوش آید زنان را بردوام آنک می گویند از مردان مدام گر نیم زیشان ازیشان گفته ام خوش دلم کین قصه از جان گفته ام گر ندارم از شکر جز نام بهر این بسی به زان که اندر کام زهر جمله دیوان من دیوانگیست عقل را با این سخن بیگانگیست جان نگردد پاک از بیگانگی تا نیابد بوی این دیوانگی من ندانم تا چه گویم ای عجب چند گم ناکرده جویم ای عجب از حماقت ترک دولت گفته ام درس بی کاران غفلت گفته ام گر مرا گویند ای گم کرده راه هم به خود عذر گناه من بخواه می ندانم تا شود این کار راست یا توانم عذر این صد عمر خواست گر دمی بر راه او در کارمی کی چنین مستغرق اشعارمی گر مرا در راه او بودی مقام شین شعرم شین شرگشتی مدام شعر گفتن حجت بی حاصلیست خویشتن را دید کردن جاهلیست چون ندیدم در جهان محرم کسی هم به شعر خود فروگفتم بسی گر تو مرد رازجویی بازجوی جان فشان و خون گری و راز جوی زانک من خون سرشک افشانده ام تا چنین خون ریز حرفی رانده ام گر مشام آری به بحر ژرف من بشنوی تو بوی خون از حرف من هر که شد از زهر بدعت دردمند بس بود تریاکش این حرف بلند گرچه عطارم من و تریاک ده سوخته دارم جگر چون ناک ده هست خلقی بی نمک بس بی خبر لاجرم زان می خورم تنها جگر چون ز نان خشک گیرم سفره پیش تر کنم از شوروای چشم خویش از دلم آن سفره را بریان کنم گه گهی جبریل را مهمان کنم چون مرا روح القدس هم کاسه است کی توانم نان هر مدبر شکست من نخواهم نان هر ناخوش منش بس بود این نانم و آن نان خورش شد عنا القلب جان افزای من شد حقیقت کنز لایفنای من هر توانگر کین چنین گنجیش هست کی شود در منت هر سفله پست شکر ایزد را که درباری نیم بسته هر ناسزاواری نیم من ز کس بر دل کجا بندی نهم نام هر دون را خداوندی نهم نه طعام هیچ ظالم خورده ام نه کتابی را تخلص کرده ام همت عالیم ممدوحم بس است قوت جسم و قوت روحم بس است پیش خود بردند پیشینان مرا تا به کی زین خویشتن بینان مرا تا ز کار خلق آزاد آمدم در میان صد بلا شاد آمدم فارغم زین زمره بدخواه نیک خواه نامم بد کنید و خواه نیک من چنان در درد خود درمانده ام کز همه آفاق دست افشانده ام گر دریغ و درد من بشنودیی تو بسی حیران تر از من بودیی جسم و جان رفت وز جان و جسم من نیست جز درد و دریغی قسم من
عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » گفتار مردی راهبین هنگام مرگ راه بینی وقت پیچاپیچ مرگ گفت چون ره را ندارم زاد و برگ از خوی خجلت کفی گل کرده ام پس از و خشتی به حاصل کرده ام شیشه پر اشک دارم نیز من ژنده برچیده ام بهر کفن اولم زان اشک اگر خونی دهید آخرم آن خشت زیر سرنهید وان کفن در آب چشم آغشته ام ای دریغا سر به سر به سرشته ام آن کفن چون در تنم پوشید پاک زود تسلیمم کنید آنگه به خاک چون چنین کردید تا محشر ز میغ بر سر خاکم نبارد جز دریغ دانی این چندین دریغا بهر چیست پشه ای با باد نتوانست زیست سایه از خورشید می جوید وصال می نیابد اینت سودا و محال گرچه هست این خود محالی آشکار جز محال اندیشی او را نیست کار هرک او ننهد درین اندیشه سر او ازین بهتر چه اندیشه دگر سخت تر بینم بهر دم مشکلم چون بپردازم ازین مشکل دلم کیست چون من فرد و تنها مانده خشک لب غرقاب دریا مانده نه مرا هم راز و هم دم هیچ کس نه مرا هم درد و محرم هیچ کس نه ز همت میل ممدوحی مرا نه ز ظلمت خلوت روحی مرا نه دل کس نه دل خود نیز هم نه سر نیک و سر بد نیز هم نه هوای لقمه سلطان مرا نه قفای سیلی دربان مرا نه به تنهایی صبوری یک دمم نه بدل از خلق دوری یک دمم هست احوال من زیر و زبر همچنان کان پیر داد از خود خبر عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » گفتهٔ پاکدینی که سیسال عمر بیخود میگذارد پاک دینی گفت سی سال تمام عمر بی خود می گذارم بر دوام همچو اسمعیل در خود ناپدید آن زمان کو را پدر سر می برید چون بود آنکس که او عمری گذاشت همچو آن یک دم که اسمعیل داشت کس چه داند تا درین حبس تعب عمر خود چون می گذارم روز و شب گاه می سوزم چو شمع از انتظار گاه می گریم چو ابر نوبهار تو فروغ شمع می بینی خوشی می نبینی در سر او آتشی آنک از بیرون کند در تن نگاه کی بود هرگز درون سینه راه در خم چوگان چه گویی هیچ جای می ندانم پای از سر سر ز پای از وجودم خود نکردم هیچ سود کانچ کردم وانچ گفتم هیچ بود ای دریغا نیست از کس یاریم عمر ضایع گشت در بی کاریم چون توانستم ندانستم چه سود چون بدانستم توانستم نبود این زمان جز عجز و جز بیچارگی می ندارم چاره یک بارگی
عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » گفتار شبلی که پس از مردن به خواب جوانمردی آمد چون بشد شبلی ازین جای خراب بعد از آن دیدش جوانمردی به خواب گفت حق با تو چه کرد ای نیک بخت گفت چون شد در حسابم کار سخت چون مرا بس خویشتن دشمن بدید ضعف و نومیدی و عجز من بدید رحمتش آمد بدان بیچارگیم پس ببخشود از کرم یک بارگیم خالقا بیچاره راهم تو را همچو موری لنگ در چاهم تو را من نمی دانم که من اهل چه ام یا کجاام یا کدامم یا که ام بی تنی بی دولتی بی حاصلی بی نوایی بی قراری بی دلی عمر در خون جگر بگداخته بهره ای از عمر ناپرداخته هر چه کرده جمله تاوان آمده جان به لب عمرم به پایان آمده دل ز دستم رفته و دین گم شده صورتم نامانده معنی گم شده من نه کافر نه مسلمان مانده در میان هر دو حیران مانده نه مسلمانم نه کافر چون کنم مانده سرگردان و مضطر چون کنم در دری تنگم گرفتار آمده روی در دیوار پندار آمده بر من بیچاره این در برگشای وین ز راه افتاده را راهی نمای بنده را گر نیست زاد راه هیچ می نیاساید ز اشک و آه هیچ هم توانی سوخت از آهش گناه هم ز اشکش شست دیوان سیاه هر که دریاهای اشکش حاصل است گو بیا کو درخور این منزل است وانک او را دیده خون بار نیست گو برو کو را بر ما کار نیست عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » سال پیری راهبر از روحانیانی که نقد از هم میربودند در رهی می رفت پیری راهبر دید از روحانیان خلقی مگر بود نقدی سخت رایج در میان می ربودند آن ز هم روحانیان پیر کرد آن قوم را حالی سؤال گفت چیست این نقد برگویید حال مرغ روحانیش گفت ای پیرراه دردمندی می گذشت این جایگاه برکشید آهی ز دل پاک و برفت ریخت اشک گرم بر خاک و برفت ما کنون آن اشک گرم و آه سرد می بریم از یک دگر در راه درد یا رب اشک و آه بسیاریم هست گر ندارم هیچ این باریم هست چون روایی دارد آنجا اشک راه بنده دارد این متاع آن جایگاه پاک کن از آه صحن جان من پس بشوی از اشک من دیوان من می روم گم راه ره نایافته دل چو دیوان جز سیه نایافته ره نمایم باش و دیوانم بشوی از دو عالم تخته جانم بشوی بی نهایت درد دل دارم ز تو جان اگر دارم خجل دارم ز تو عمر در اندوه تو بردم به سر کاشکی بودیم صد عمر دگر تا در اندوهت به سر می بردمی هر زمان دردی دگر می بردمی مانده ام از دست خود در صد ز حیر دست من ای دست گیر من تو گیر
عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » حکایت ابوسعید مهنه با مستی که به در خانقاه او آمد بوسعید مهنه با مردان راه بود روزی در میان خانقاه مستی آمد اشک ریزان بی قرار تا دران خانقاه آشفته وار پرده از ناسازگاری بازکرد گریه و بدمستیی آغازکرد شیخ کو را دید آمد در برش ایستاد از روی شفقت بر سرش گفت هان ای مست اینجا کم ستیز از چه می باشی به من ده دست و خیز مست گفت ای حق تعالی یار تو نیست شیخا دست گیری کار تو تو سر خود گیر و رفتی مردوار سر فرورفته مرا با او گذار گر ز هر کس دست گیری آمدی مور در صدر امیری آمدی دست گیری نیست کار تو برو نیستم من در شمار تو برو شیخ در خاک اوفتاد از درد او سرخ گشت از اشک روی زرد او ای همه تو ناگزیر من تو باش اوفتادم دست گیر من تو باش مانده ام در چاه زندان پای بست در چنین چاهم که گیرد جز تو دست هم تن زندانیم آلوده شد هم دل محنت کشم فرسوده شد گرچه بس آلوده در راه آمدم عفو کن کز حبس وز چاه آمدم عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » پاسخ عزیزی به سالات پروردگار در روز حشر آن عزیزی گفت فردا ذوالجلال گر کند در دشت حشر از من سؤال کای فرو مانده چه آوردی ز راه گویم از زندان چه آرند ای اله غرق ادبارم ز زندان آمده پای و سر گم کرده حیران آمده باد در کف خاک درگاه توم بنده و زندانی راه توم روی آن دارد که نفروشی مرا خلعتی از فضل درپوشی مرا زین همه آلودگی پاکم بری در مسلمانی فرو خاکم بری چون نهان گردد تنم در خاک و خشت بگذری از هرچ کردم خوب و زشت آفریدن رایگانم چون رواست رایگانم گر بیامرزی سزاست عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » گفتار نظام الملک در حال نزع چون نظام الملک در نزع اوفتاد گفت الهی می روم در دست باد خالقا یا رب به حق آنک من هرکرا دیدم که گفت از تو سخن در همه نوعی خریدارش شدم یاری او کردم و یارش شدم بر خریداری تو آموختم هرگزت روزی به کس نفروختم چون خریداری تو کردم بسی هرگزت نفروختم چون هر کسی دردم آخر خریداریم کن یار بی یاران توی یاریم کن یا رب آن دم یاریم ده یک نفس کان دمم جز تو نخواهد بود کس دیده پر خون دوستان پاک من چون بیفشاند دست از خاک من تو بده دستی در آن ساعت درست تا بگیرم دامن فضل تو چست عطار » منطقالطیر » فیوصف حاله » سال سلیمان از موری لنگ چون سلیمان کرد با چندان کمال پیش موری لنگ از عجز آن سؤال گفت برگوی ای ز من آغشته تر تا کدامین گل به غم بسرشته تر داد آن ساعت جوابش مور لنگ گفت خشت واپسین در گور تنگ واپسین خشتی که پیوندد به خاک منقطع گردد همه اومید پاک چون مرا در زیر خاک ای پاک ذات منقطع گردد امید از کاینات پس بپوشد خشت آخر روی من تو مگردان روی فضل از سوی من چون به خاک آرم سرگشته روی هیچ با رویم میار از هیچ سوی روی آن دارد کزان چندان گناه هیچ با رویم نیاری ای اله تو کریم مطلقی ای کردگار عفو کن از هرچ رفت و در گذار