Tevhid Nedir?
Tevhid, Allah'ın (c.c.) zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir ve tek olduğuna inanmak, O'na hiçbir ortağı, benzeri veya eşi olmadığını kabul etmektir. Bu, İslam'ın temel taşıdır ve tüm peygamberlerin ortak mesajıdır. Kuşeyrî'nin er-Risâle'sinde belirtildiği gibi, bu yolun büyükleri tevhid konusunda sağlam esaslar üzerine kurulmuşlardır. (Kuşeyrî — er-Risâle, s. V01/P010–V01/P012)
Tevhidin Kaynaklardaki Anlamı ve Delilleri:
- Allah'ın Eşsizliği: Tevhid, Allah'ın (c.c.) "bir" olduğunu kabul etmektir. O, sayısal olarak bir değil, zatı itibarıyla benzersizdir. Hiçbir şeye benzemez ve hiçbir şey O'na benzemez. Mâtürîdî'ye göre Allah "bir"dir, benzeri yoktur, daimidir, zıddı ve naziri yoktur. Bu, "ليس كمثله شيء" (O'nun benzeri hiçbir şey yoktur) ayetinin tevilidir. (Mâtürîdî — Kitâbü't-Tevhîd, s. V01/P022–V01/P024; Kuşeyrî — er-Risâle, s. V01/P018–V01/P020) Kur'an-ı Kerim'de "De ki: O, Allah'tır; birdir. Allah Samed'dir (Hiçbir şeye muhtaç değildir, her şey O'na muhtaçtır). O doğurmadı ve doğurulmadı. O'nun hiçbir dengi de yoktur." (İhlâs Suresi, 1-4) buyrulur. (Ebû Tâlib el-Mekkî — Kûtü'l-Kulûb, s. V02/P135–V02/P136)
- Yaratıcılığı ve Kudreti: Allah Teâlâ, evreni ve içindekileri yoktan var eden, her şeye gücü yetendir. O'nun dışında hiçbir yaratıcı yoktur. (Ebû Tâlib el-Mekkî — Kûtü'l-Kulûb, s. V02/P135–V02/P136)
- İbadetin Yalnızca O'na Yapılması: Tevhidin bir gereği olarak, ibadet yalnızca Allah'a (c.c.) yapılır. O'ndan başkasına tapmak veya O'ndan başkasından yardım dilemek şirktir. Ebû Tâlib el-Mekkî'ye göre ibadet, tam bir alçakgönüllülük, boyun eğme ve kırılma halidir. Bu kemalatın ve eksikliklerden münezzeh olmanın sahibi yalnızca Allah'tır. (Ebû Tâlib el-Mekkî — Kûtü'l-Kulûb, s. V02/P229–V02/P231)
- Bilgi ve Anlayış: Tevhid, sadece dille ifade edilen bir söz değil, aynı zamanda kalple tasdik edilen, delillerle desteklenen bir bilgidir. (Gazâlî — İhyâü Ulûmi'd-Dîn, s. V04/P086–V04/P087; Fahreddin Râzî — Mefâtîhu'l-Gayb, s. V22/P008–V22/P009) Nitekim, "Bil ki, Allah'tan başka ilah yoktur." (Muhammed Suresi, 19) ayeti, bu bilginin önemini vurgular. (Ebû Tâlib el-Mekkî — Kûtü'l-Kulûb, s. V02/P135–V02/P136) Kuşeyrî, Ebu Muhammed el-Cüreyrî'den naklen, "Kim tevhid ilmini şahitleriyle bilmezse, hüsran uçurumuna yuvarlanır" dediğini aktarır. Bu, taklide dayanıp delilleri düşünmeyenin helake düşeceğini ifade eder. (Kuşeyrî — er-Risâle, s. V01/P010–V01/P012)
Tevhidin Mertebeleri:
Tevhidin farklı mertebeleri bulunmaktadır:
- Dil ile İkrar: Sadece "La ilahe illallah" demek. (Fahreddin Râzî — Mefâtîhu'l-Gayb, s. V22/P008–V22/P009)
- Kalp ile Tasdik: Bu ikrarı kalpten inanarak doğrulamak. (Fahreddin Râzî — Mefâtîhu'l-Gayb, s. V22/P008–V22/P009)
- Delillerle Destekleme: Tevhidi akli ve nakli delillerle sağlamlaştırmak. (Fahreddin Râzî — Mefâtîhu'l-Gayb, s. V22/P008–V22/P009)
- Hakiki Tevhid: Allah'ın (c.c.) varlığında yok olmak, O'ndan başka hiçbir şeyi görmemek ve O'nunla tamamen bütünleşmek. Bu en yüksek mertebedir. Gazâlî'ye göre bu mertebeye ulaşan, Allah'tan başka hiçbir şey görmez. (Gazâlî — İhyâü Ulûmi'd-Dîn, s. V04/P086–V04/P087; Fahreddin Râzî — Mefâtîhu'l-Gayb, s. V22/P008–V22/P009)
Sufi büyüklerinden Cüneyd-i Bağdâdî (k.s.) tevhid için, "Ezelî olanı sonradan olanlardan (hadesten) ayrı tutmak" (Kuşeyrî — er-Risâle, s. V01/P010–V01/P012) demiştir. Bu, Allah'ın (c.c.) ezeli ve ebedi olduğunu, yaratılmışların ise sonradan var olduğunu ifade eder. Kuşeyrî, Cüneyd'in bu tanımını naklettikten sonra, "Allah'ın (c.c.) zatını, sıfatlarını ve isimlerini, O'nun dışındaki varlıklardan ayrı tutmak, O'nun birliğini tam bir şekilde ikrar etmek suretiyle, O'nun tek olduğunu, doğmadığını ve doğurulmadığını, O'na denk, benzer veya zıt hiçbir şeyin olmadığını bilmektir" şeklinde de tevhidin anlamını genişletir. (Kuşeyrî — er-Risâle, s. V01/P010–V01/P012)
Tevhid, Allah'ı (c.c.) doğru bir şekilde tanımak ve O'na layık olduğu şekilde kulluk etmektir. Bu konuda daha fazla bilgi edinmek isterseniz, memnuniyetle yardımcı olurum.